Γεωργίου Κούσουλα

Από το Επιμορφωτικό Σεμινάριο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης  Δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης Β΄Αθήνας 2002-03

 

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΚΑΙ ΘΕΣΜΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

ΤΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 

(ΤΥΠΙΚΗ ΜΗ ΤΥΠΙΚΗ KAI ATΥΠΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ)

 

Η αναγνώριση της αξίας της Περιβαλλοντικής  Εκπαίδευσης και η υιοθέτησή της από Διεθνείς Οργανισμούς,  υπήρξε καθοριστική για τη διάδοση και ανάπτυξη της, σε πολλές χώρες του κόσμου. Οι διεθνείς συναντήσεις και διασκέψεις, που ακολούθησαν με την πρωτοβουλία της U.N.E.S.C.OU.N.E.PI.E.E.P, διαμόρφωσαν σταδιακά και με τη συνεργασία των εθνικών επιτροπών των κρατών, τη σύγχρονη ταυτότητα της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, ως προς το εννοιολογικό, θεωρητικό, μεθοδολογικό πλαίσιο και τους τρόπους εφαρμογής της, στα διάφορα κράτη.

Στην Ελλάδα η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση εμφανίζεται στα  τέλη του 1976  (Κούσουλας, 2000). Τη σχολική περίοδο 1980-1981 με πρωτοβουλία του ΥΠ.Ε.Π.Θ και του Κ.Ε.Μ.Ε (νυν Παιδαγωγικό Ινστιτούτο) η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση εισάγεται στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση όχι ως νέο μάθημα στο υπάρχον αναλυτικό πρόγραμμα αλλά ως Προαιρετική Εκπαιδευτική Καινοτομία. O νόμος 1892/90 (ΥΠ.Ε.Π.Θ, 1992) ισχυροποιεί το μέχρι τότε «χαλαρό θεσμικό πλαίσιο» και συμβάλλει στην κατακόρυφη ανάπτυξη της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στη δευτεροβάθμια και πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Από το 1991 μέχρι το 2000 έχουν πραγματοποιηθεί αρκετά προγράμματα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης (περισσότερα από τρεις χιλιάδες) στα σχολεία της χώρας, με τη συνεργασία κυρίως των Υπευθύνων Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης και των Κέντρων Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Πολλά απ’ αυτά τα προγράμματα έχουν καταγραφεί και σε σχετικές σχολικές εκδόσεις. Στο χώρο της βιβλιογραφίας υπάρχουν πολλά και χρήσιμα βιβλία και έχουν δημοσιευθεί δεκάδες άρθρα, σε εκπαιδευτικά και  οικολογικά  περιοδικά. Τα παραπάνω, μαζί με τα Συνέδρια Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης και άλλες σχετικές εκδηλώσεις, που πραγματοποιούνται σ’ όλη την Ελλάδα, φανερώνουν τον ικανοποιητικό  βαθμό δραστηριοποίησης που υπάρχει στο χώρο της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης.

Σήμερα οι κύριοι εκφραστές της Π.Ε στην Ελλάδα (στην τυπική μη τυπική και άτυπη εκπαίδευση) είναι το Υπουργείο Παιδείας, (Υ.Π.Ε.Π.Θ) το Υπουργείο Περιβάλλοντος Χωροταξίας και Δημοσίων Έργων (Υ.ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε) ορισμένες μη Κυβερνητικές Περιβαλλοντικές Οργανώσεις και ορισμένοι Οργανισμοί .Τ. Α.

Η ιστορική εξέλιξη της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στην Ελλάδα περιλαμβάνει τις παρακάτω περιόδους.

 

Α. Προπαρασκευή και εισαγωγή της Π.Ε ( 1976 – 1990 )

Β. Θεσμοθέτηση της Π.Ε ( 1990 και εξής )

Γ. Επαναπροσδιορισμός της Π.Ε ( 1997 )   

 

Σύντομη περιγραφή των περιόδων

 

Α. Προπαρασκευή  και  εισαγωγή της  Π.Ε  ( 1976 – 1990 ).

Το 1977 το Κέντρο Εκπαιδευτικών Μελετών και Επιμόρφωσης  ( Κ.Ε.Μ.Ε – νυν Παιδαγωγικό Ινστιτούτο *), αναλαμβάνει την ευθύνη του προγραμματισμού της εισαγωγής της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στα σχολεία της Β/θμιας Εκπαίδευσης. Η συνεργασία του Κ.Ε.Μ.Ε με τη Γραμματεία του Εθνικού Συμβουλίου Χωροταξίας και Περιβάλλοντος, απέδωσε σημαντικά  αποτελέσματα, η χρησιμότητα των οποίων  ήταν καθοριστική για τη συνέχεια της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στην Ελλάδα. Την περίοδο αυτή πραγματοποιούνται προγράμματα σχετικά με το Περιβάλλον (πρόδρομα προγράμματα Π.Ε) στο πλαίσιο των Πολιτιστικών Δραστηριοτήτων των σχολείων.

* Σημειώνεται η ενεργός συμμετοχή και συμβολή του Κ.Ε.Μ.Ε τη δεκαετία του ’80 και η απουσία του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου κατά τη δεκαετία του ΄90.

Τη δεκαετία του 1980, με τη συνεργασία του Υπουργείου ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΥ, του Κ.Ε.Μ.Ε, του Υ.Π.Ε.Π.Θ  του Υ.ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε του Υπουργείου ΓΕΩΡΓΙΑΣ και της Γ.Γ.Ν.Γ, επιχειρείται με επιτυχία, η πρώτη συστηματική εισαγωγή της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στη Β/θμια Εκπαίδευση. Αναλυτικότερα, τη δεκαετία αυτή της εισαγωγής της Π.Ε στη Β/θμια Εκπαίδευση και της «ήπιας θεσμοθέτησης της Π.Ε», συμβαίνουν τα παρακάτω γεγονότα που συμβάλλουν στην ανάπτυξη της Π.Ε.

1980.  Αθήνα, 1 - 12 Σεπτεμβρίου, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. Βιωματικό ολοήμερο σεμινάριο κατάρτισης στελεχών για την Π.Ε, από επιμορφωτές του Συμβουλίου της Ευρώπης. Οργανώθηκε και πραγματοποιήθηκε από τη Γραμματεία και το Κ.Ε.Μ.Ε – ΥΠ.Ε.Π.Θ. Το παρακολούθησαν  τριάντα εκπαιδευτικοί της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, κατά πλειο­ψη­φία από τον κλάδο των Φυσικών Επιστημών. Περιελάμβανε θεωρητικό και πρακτικό μέρος με την εκπόνηση τριών προγραμμάτων Π.Ε, με τα εξής θέματα α. το αεροδρόμιο των Σπάτων β. διαχείριση απορριμμάτων και γ. η συνοικία της Πλάκας. Από πολλούς θεωρείται ως το σεμινάριο - ορόσημο για την εξέλιξη και πορεία της Περιβαλλοντικής Εκπαί­δευ­σης στην Ελλάδα.

1980-82. Η πρώτη συστηματική εφαρμογή της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στη     Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση με την υλοποίηση προγραμμάτων Π.Ε. Τα περισσότερα προγράμματα  πραγματοποιούνται σε σχολεία.  της περιοχής της Αττικής. Παράλληλα τέσσερα σχολεία από την Αθήνα, το Γυμνάσιο Βούλας, το Βαρβάκειο Γυμνάσιο, το Λύκειο του Αγ. Ιερόθεου και το 40ο Λύκειο Αθηνών συμμετέχουν σε κοινό πρόγραμμα Π.Ε του Συμβουλίου της Ευρώπης με θέμα : «Προστασία των ακτών ».

1981-84.  Αποστολές εκπαιδευτικών  σε Κέντρα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης της Γαλλίας, για επιμόρφωση.

1982-86. Το Γυμνάσιο Βούλας και το Βαρβάκειο Γυμνάσιο συμμετέχουν, ως πιλοτικά σχολεία, στο δίκτυο σχολείων της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση.

1983-84.  Αρχίζει  η λειτουργία  γραφείων  Π.Ε  στις Δ/νσεις  Σπουδών Α/θμιας  και Β/μιας  Εκπαίδευσης  του ΥΠ.Ε.Π.Θ.

1983-87. Συγκρότηση και λειτουργία της Ομάδας εργασίας στο Κ.Ε.Μ.Ε, από εκπαιδευτικούς της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, με αντικείμενο τη μελέτη και επεξεργασία των παρακάτω θεμάτων :

     1.   Μελέτη εισαγωγής της Π.Ε στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση.

2.   Προώθηση συνεργασιών με άλλα Υπουργεία και την Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς.

3.   Αξιολόγηση των προγραμμάτων - επεξεργασία ερωτηματολογίων.

4.   Υποβολή προτάσεων προς το ΥΠΕΠΘ.

5.   Ενθάρρυνση εκπαιδευτικών για εμπλοκή τους στην Π.Ε.

6.   Συνεργασίες  με διεθνείς Οργανισμούς .

7.       Επιμορφωτική δραστηριότητα, οργάνωση σεμιναρίων.

      Τα δεκαήμερα επιμορφωτικά σεμινάρια, βιωματικού χαρακτήρα που οργάνωσε η    Ομάδα εργασίας του   Κ.Ε.Μ.Ε πραγματοποιήθηκαν  στη Θεσσαλονίκη (1984), στα Ιωάννινα (1985) και στο  Μόλυβο (1986). Ενδιαμέσως, οργανώθηκαν και άλλα, μικρότερης διάρκειας, σεμινάρια και επιμορφωτικές συναντήσεις σε διάφορες πόλεις της Ελλάδας.

1985 - 86. Στα Υπουργεία Παιδείας, Περιβάλλοντος και Γεωργίας λειτουργούν γραφεία με αρμοδιότητες για την Π.Ε.

1986. Πειραματική λειτουργία του θεσμού υπεύθυνων Περιβαλλοντικής και Δασικής Εκπαίδευσης, στη Β/θμια Εκπαίδευση, με τη συνεργασία των Υπουργείων Παιδείας και. Γεωργίας. (πρωτόκολλο συνεργασίας)

1987. Την προώθηση και διάδοση της Π.Ε στην Τυπική Εκπαίδευση, αναλαμβάνουν οι Δ/νσεις Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης του ΥΠΕΠΘ.

1988.  Συμμετοχή της Ελλάδας στη συνάντηση των Υπουργών Παιδείας της Ε.Ο.Κ. Το κοινό ψήφισμα και οι δεσμεύσεις από τη συνάντηση αυτή, συνέβαλαν  στην προώθηση του θεσμού της Π.Ε στις χώρες μέλη της Ε.Ο.Κ, όπως λεγόταν τότε η Ευρωπαϊκή Ένωση. Από τις δεσμεύσεις αυτές και τις προτάσεις της ομάδας εργασίας του Κ.Ε.Μ.Ε προέκυψε ο νόμος 1892/90.

1989.  Έκδοση από το ΥΠ.Ε.Π.Θ του φυλλαδίου με τίτλο «Σχολείο και Περιβάλλον».

 

Β.  Θεσμοθέτηση  της  Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης.

Σημαντικός σταθμός και θεμελιώδης λίθος για την εδραίωση και ανάπτυξη του θεσμού της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στην Ελλάδα, (τυπική εκπαίδευση), είναι ο νόμος 1892/90. Συγκεκριμένα η παράγραφος 13 του άρθρου 111 αυτού του νόμου, ορίζει ότι η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση αποτελεί τμήμα των προγραμμάτων των σχολείων της Β/θμιας Εκπαίδευσης.  Αναλυτικότερα η διάταξη αυτής της παραγράφου έχει ως εξής.

« Η ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΉ  ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ αποτελεί τμήμα των προγραμμάτων των σχολείων της Β/θμιας Εκπαίδευσης. Σκοπός της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης είναι να συνειδητοποιήσουν οι μαθητές τη σχέση του ανθρώπου με το φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον του, να ευαισθητοποιηθούν για το προβλήματα που συνδέονται με αυτό και να δραστηριοποιηθούν με ειδικά προγράμματα ώστε να συμβάλλουν στη γενικότερη προσπάθεια αντιμετώπισής τους.

 Με αποφάσεις του Υπουργού Παιδείας καθορίζεται το πλαίσιο και ο τρόπος εφαρμογής και χρηματοδότησης ειδικών προγραμμάτων Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης.  Σε κάθε Δ/νση Δ.Ε  μπορεί να αποσπάται για τρία χρόνια ένας εκπαιδευτικός με απόφαση του οικείου Νομάρχη, ως Υπεύθυνος Π.Ε. Τα καθήκοντα και οι αρμοδιότητες των υπευθύνων Π.Ε καθορίζονται με αποφάσεις του Υπουργού Παιδείας που δημοσιεύονται στην εφημερίδα της Κυβερνήσεως. Με όμοιες αποφάσεις μπορούν να ιδρύονται Κέντρα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης και να καθορίζονται οι στόχοι τους καθώς και ο τρόπος στελέχωσης και λειτουργίας τους.»

Η διάταξη της παραγράφου 13 του άρθρου 111 του νόμου 1892/90 εφαρμόζεται αναλόγως και στα σχολεία της Α/θμιας Εκπαίδευσης σύμφωνα με σχετική Υπουργική Απόφαση του 91

Με βάση την εξουσιοδότηση του νόμου 1892/90, τοποθετήθηκαν εκπαιδευτικοί της Α/θμιας και Β/θμιας Εκπαίδευσης ως Υπεύθυνοι Π.Ε  σ΄ όλους τους νομούς της χώρας. Μάλιστα για την καλλίτερη αξιοποίηση των αρμοδιοτήτων και των καθηκόντων τους, παρακολούθησαν μια σειρά επιμορφωτικών συναντήσεων που πραγματοποιήθηκαν στην Αθήνα 5/91, στον Τρύφο 11/91, στα Λουτρά Σιδηροκάστρου 12/91 και στην Αθήνα 2/92.

Οι αρμοδιότητες και τα καθήκοντα των υπευθύνων Π.Ε καθορίστηκαν με σχετική Υπουργική απόφαση ( Γ2/3026/27-08-90/ΥΠΕΠΘ ).

 Η επιλογή του υπευθύνου  Π.Ε γίνεται από το Π.Υ.Σ.Δ.Ε σύμφωνα με σχετική εγκύκλιο του ΥΠ.Ε.Π.Θ,  βάσει τυπικών και ουσιαστικών προσόντων τα οποία συνεκτιμώνται

Ακολουθούν τα παρακάτω βασικά έγγραφα του ΥΠ.Ε.Π.Θ που καθορίζουν το κανονιστικό πλαίσιο της υλοποίησης προγραμμάτων Π.Ε στη Β/θμια Εκπαίδευση.

1.       Εγκύκλιος  Γ2/3594/91

Με την εγκύκλιο αυτή γίνεται γνωστό ότι η Π.Ε δεν είναι ιδιαίτερο μάθημα, αλλά μία εκπαιδευτική διαδικασία. Καλούνται οι εκπαιδευτικοί να πραγματοποιήσουν προγράμματα Π.Ε είτε μέσα στο εβδομαδιαίο ωρολόγιο πρόγραμμα του σχολείου είτε στο πλαίσιο των σχολικών δραστηριοτήτων εκτός εβδομαδιαίου ωρολογίου προγράμματος. Τα προγράμματα εγκρίνονται από τον προϊστάμενο της οικείας Δ/νσης Δ.Ε ύστερα από τη γνώμη του Υπευθύνου Π.Ε και αντίγραφά τους κοινοποιούνται στη Δ/νση Σπουδών Δ.Ε .Η εγκύκλιος περιλαμβάνει δύο πίνακες και ένα σχέδιο προγράμματος Π.Ε.

2.       Υπουργική Απόφαση  Γ2/4867/92

Η Π.Ε  χαρακτηρίζεται ως σχολική δραστηριότητα. Καθορίζονται τα διαδικαστικά και οικονομικά θέματα της υλοποίησης των προγραμμάτων  και οι αρμοδιότητες της επιτροπής σχολικών δραστηριοτήτων.

3.       Υπουργική Απόφαση  Γ2/5548/92,

Προβλέπεται ειδική παιδαγωγική συνεδρίαση στο σχολείο για την Π.Ε. Η απόφαση συνοδεύεται από σχέδιο προγράμματος και ενημερωτικό υλικό. Στο συνημμένο παράρτημα η Π.Ε εμφανίζεται και πάλι ως εκπαιδευτική διαδικασία.

4.         Εγκύκλιος  Γ2/4976/93

Τονίζεται η ανάγκη της συνεργασίας του σχολείου με τον υπεύθυνο Π.Ε για την καλύτερη οργάνωση και υλοποίηση των προγραμμάτων  Π.Ε. Σημειώνει τη λειτουργία του πρώτου Κέντρου Π.Ε στην Κλειτορία Καλαβρύτων.

5.       Εγκύκλιος  Γ2/4998/94

Αναφέρεται στο συντονιστή Π.Ε του σχολείου

6.       Εγκύκλιος  Γ2/6799/95

Αναφέρεται στη ν προθεσμία υποβολής σχεδίου προγραμμάτων  Π.Ε ( 15 Δεκεμβρίου) και θέτει ανώτατο όριο στον αριθμό προγραμμάτων, ( 2  προγράμματα  Π.Ε  ανά  εκπαιδευτικό ).

7.       Εγκύκλιος  Γ2/4915/96

Αναφέρεται και σε άλλα προγράμματα  ( Ευρωπαϊκά και εσωτερικά δίκτυα , Διεθνή προγράμματα, Αγωγής Καταναλωτή και πιλοτικά προγράμματα του Ν, Κυκλάδων ) που λειτουργούν στο ίδιο πλαίσιο με την Π.Ε. Δημιουργείται σχετική σύγχιση.

8.       Εγκύκλιος  Γ2/5013/97

Προαναγγέλλει ενισχυτικές δράσεις για την Π.Ε στο πλαίσιο του 2ου Κ.Π.Σ και υπενθυμίζει τη λειτουργία και των νέων Κ.Π.Ε.

9.       Εγκύκλιος  Γ2/6611/97

Θέμα: Επισκέψεις στο πλαίσιο της Π.Ε

10.   Εγκύκλιος  Γ2/5912/98

Θέμα: Επισκέψεις στο πλαίσιο της Π.Ε.

11.   Εγκύκλιος  Γ2/4881/98

Αναφέρεται στη σύνδεση της Π.Ε  με τη Βιώσιμη (Αειφόρο) Ανάπτυξη.

12.   Εγκύκλιος  Γ2/4255/99

Αναφέρει ως  πρώτη προτεραιότητα την ανάγκη ευαισθητοποίησης των μαθητών στα κρίσιμα περιβαλλοντικά προβλήματα της εποχής μας και υπογραμμίζει την ανάγκη  επαναπροσδιορισμού της Π,Ε  και τη σύνδεσή της με την Αειφορία και τη Βιώσιμη Ανάπτυξη.

Οι εγκύκλιοι αυτοί και οι αντίστοιχες στην Α/θμια Εκπαίδευση, δεν αποσαφηνίζουν πλήρως και επαρκώς, το χαρακτήρα και τη φυσιογνωμία της Π.Ε, ούτε διευκρινίζουν διαδικαστικά θέματα που προκύπτουν κατά την εφαρμογή της Π.Ε στην τυπική εκπαίδευση.

 

Γ.  Επαναπροσδιορισμός  της  Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης.

Μετά  το Συνέδριο της Μόσχας (17-21 Αυγούστου 1987) και το «Brundtland report – το κοινό μας μέλλον », έκδοση της Παγκόσμιας Επιτροπής για το Περιβάλλον και την Ανάπτυξη            ( 1987 ), αρχίζει ο μοιραίος εναγκαλισμός της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης με την  Αειφόρο ή Βιώσιμη Ανάπτυξη. Η σύνδεση της Π.Ε με τη Βιώσιμη Ανάπτυξη ( sustainable development )τονίζει την ανάγκη της συμφιλίωσης του Περιβάλλοντος με την Ανάπτυξη και υπογραμμίζει το ρόλο της Εκπαίδευσης προς την κατεύθυνση αυτή. Η νέα ιδέα  βρίσκει ανταπόκριση, πρόσφορο έδαφος  και τελική αναγνώριση από την παγκόσμια κοινότητα στην  Παγκόσμια  Συνδιάσκεψη του Rio de Janeiro (1992) για «το Περιβάλλον και την Ανάπτυξη» και  στη Διεθνή Διάσκεψη της  Θεσσαλονίκης (1997) με θέμα: « Περιβάλλον και Κοινωνία: Εκπαίδευση και Ευαισθητοποίηση των πολιτών για την Αειφορία »..

 

** Μετά τη Διεθνή Διάσκεψη της Θεσσαλονίκης τίθεται και επισήμως στην Ελλάδα, από τα Υπουργεία Περιβάλλοντος και Παιδείας, με σχετικές εγκυκλίους, το θέμα του επαναπροσδιορισμού  της  Περιβαλλοντικής  Εκπαίδευσης.

Είκοσι πέντε χρόνια  μετά τα πρώτα δειλά βήματα, η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση στην Ελλάδα, αναμφιβόλως έχει διαγράψει μία αξιόλογη ιστορική τροχιά. Σήμερα και κάτω από την ομπρέλα της Εκπαίδευσης για τη Βιώσιμη ( Αειφόρο ) Ανάπτυξη, μαζί με άλλες εκπαιδευτικές καινοτομίες, όπως η πολυπολιτισμική εκπαίδευση, η εκπαίδευση για την ανάπτυξη, η εκπαίδευση για την ειρήνη, η εκπαίδευση για τα ανθρώπινα δικαιώματα, κλπ, απαντά και πάλι με σαφήνεια και πληρότητα στις Περιβαλλοντικές, Εκπαιδευτικές και Παιδαγωγικές προοπτικές και προκλήσεις του μέλλοντος και  συμβάλλει στην ανθρώπινη, κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη.

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ